jump to navigation

समाजाचा विकास कसा होतो? August 16, 2007

Posted by neelkant in मनोगतावरचे लिखाण, माहिती, विदर्भ.
trackback

येथे (इन्टरनेटवर) अनेक प्रदेशातील आणि जगातील अनेक प्रांत पाहिलेले लोक आहेत. जगभ्रमंतीने अथवा अनुभवाने आपली समाजाविषयी काही मते तयार होतात. त्यापैकी मला आज समाजाच्या विकासाची कारणे हवी आहेत.

समाज विकास म्हणजे काय? हा वाद नको म्हणून मी या चर्चेची पार्श्वभूमी देण्याचा प्रयत्न करतो. महाराष्ट्राचा पुर्वेकडचा भाग म्हणजे विदर्भ ! हा भाग इतर महाराष्ट्राच्या , विशेषत: पश्चिम महाराष्ट्राच्या दृष्टीने मागे आहे. मागे म्हणजे येथे औद्योगीक विकास नाही,दरडॊई उत्पन्न कमी आहे,शिक्षणाच्या आणि पर्यायाने नोकरीच्या संधी कमी आहेत. शेती कायम तोट्यात आणि आता तर परिस्थीती अधिकच भयावह होत आहे. एक तर पाणी पडत नाही आणि पडले तर या वर्षीसारखे भरपूर की जी रोपटी रुजलीत ती कुजून गेली.

शेतकायांच्या आत्महत्या, मेळघाटाचे कुपोषण , गडचिरोलीचे नक्षलवादी आंदोलन आदी अनेक प्रश्न आऽ वासून उभे आहेत. सहकार रुजत नाही, सरकार बधत नाही, तरुणांना उमेद आहे पण लोक प्रतिनीधी अथवा जेष्ठ लोक त्याला विधायक वळण देताना दिसत नाहीत.

यात काही आशेच्या गोष्टी म्हणजे आता समाजातून स्वत:हून समोर येऊन कामे होताना दिसत आहेत. मेळघाट आणि गडचिरोलीला लोकसहभागातून कामे होताहेत. सामाजीक चळवळीतून उदयास आलेले बच्चू कडू सारखे नवीन राजकिय नेतृत्व लाभते आहे. पण हे अजूनही प्रायोगीक स्तरावत म्हणावे एवढे लहान आहे.

मी जेव्हा पश्चिम महाराष्ट्रात फिरतो तेव्हा एक संपन्नतेचं चित्र दिसतं. मात्र जेव्हा याप्रदेशाने ‘विकास करायचा असे ठरवून’ वाटचाल केली असेल. तेव्हाचा, सुरवातीचा काळ तर नक्कीच कठीण असेल ना ? कारण नैसर्गीक संपत्तीत विदर्भ महाराष्ट्रात सर्वात श्रीमंत होता आणि आहे, मग तरी सुध्दा हा मानवी विकासाचा असमतोल का? कदाचीत कुठेतरी सामाजीक जडणघडण वेगळी असावी.सामाजीक जाणीव वेगळी असावी आणि ती ‘त्या’ पहिल्या पिढीने ‘जीने’ हा विकास करण्याचे स्वप्न पाहिले त्यांनी ही मुल्ये समाजात जाणीवपुर्वक रुजवीले असतील. तो प्रवास कसा झाला असेल?

यावरून अनेक प्रश्न निर्माण होताहेत. मी जेव्हा मुंबईत जातो तेव्हा वातावरणात सर्वत्र एक उर्जा असल्याचा भास होतो. मुंबईकरांची जगण्याची धडपड आणि त्यासाठी ५:१७ ची स्लो आणि ११:३ची फास्ट अश्या चर्चा. आदी सर्वांचा एक सार्वत्रीक प्रभाव असा दिसतो की प्रत्येकाला एक व्हिजन आहे – विकास ! स्वत:चा विकास!! मुंबईकर भारताचा अथवा समाजाचा विचार करीतच असेल असं नाही पण पर्यायाने समाजाचा आणि भारताचा विकास तर होतोच आहे ना? निदान असा स्वत:चा विकास करण्याची किमाण चेतना तरी कशी जागवता येईल?

पुण्यात असल्यावर या शहराच्या संस्कृतीचा आणि ती संस्कृती निर्माण आणि सांभाळ करण्याच्या जवाबदारीचं जे भान पुण्याला आहे , त्या बद्दल नक्कीच नवल वाटतं. संस्कृती सांभाळनं म्हणजे अगदीच काही अठराव्या शतकात जावं लागत नाही. एकविसाव्या शतकाशी जुळवून घेऊन नव्हे;  त्यात अग्रेसर राहून सुध्दा आपली संस्कृती जपता येते हे पुण्याकडून शिकावं. विदर्भाला आपली एक संस्कृती आहे आणि संस्कृती जतन करण्यासाठी काही तरी स्वत:हून करावं लागतं याचं भान काही साहित्यीकांना आणि त्यांच्या पुस्तकांनाच तेवढं असल्याचं जाणवतं.

काय करावं? जातींपातीच्या जेष्ठश्रेष्ठतेत विदर्भाच्या सहकाराचा बळी गेला. राजकारणी इथून तिथून सारखेच, पश्चिम महाराष्ट्रातील राजकारणी आंब्याचं झाड लावतात ते मोठं करतात आणि आंबे खातात , पण निदान त्या झाडाची पाने लोकांपर्यंत पोहचतात.विदर्भातील राजकारणी आंब्याचं रोप लावतात, त्याला पाने लागताच ओरबाडून खातात, मग ते रोपच करपतं. लोक शहारतात आणि पुन्हा कुठलंच रोप लावल्या जात नाही. कुणी लावण्यास गेलाच तर त्याला विरोध होतो. आमच्या कित्येक सहकारी सुत गीरण्या ज्यांचं बीजभांडवलच आमचे राजकारणी गडप करून बसलेत. त्या या विधानाची सत्यता पटवतील.  सगळीच निराशा ! सगळीच हताशा !!

पण… पण आता एक आशा आहे. आता जो विदर्भाचा तरुण आहे तो मात्र आता पुढं सरसावतोय. जो जिथं असेल तो तिथून काही तरी करू इच्छीतो. शिक्षणासाठी, नोकरीसाठी घर सोडून बाहेर गेलेले तरूण.आपल्या विदर्भासाठी काही करत आहेत. विदर्भातील तरूण प्रत्यक्ष काम करायला सरसावले आहेत. त्यांच्यात उमेद आहे,उत्साह आहे. आता मात्र हा प्रयोग फसायला नको… येत्या १० वर्षात विदर्भाचा कायापालट व्हायला हवा. त्यासाठी हवी असलेली जागृती होते आहे. याला दुर्दैव म्हणा अथवा काहीही… पण वेगळ्या विदर्भाची चळवळ सुध्दा ही जाणीव जागृत करण्याकरीता सहाय्यीभूत झाली आहे. अर्थात सामान्य विदर्भीय जनता हा राजकारण्याचा खुर्ची बचावाचा प्रकार आहे हे पुरतं जाणून आहे.

आता गरज आहे ती अनूभवी लोकांच्या सल्ल्याची. कुणाला काही सुचतंय का? जे काही असेल जसं काही असेल तसं. पण कामात येईल असं. आम्ही वाट पाहतो आहोत. तुमचा अनुभव आणि अनुभवातून आलेलं शहानपण आम्हाला पुन्हा पुन्हा त्याच चुका करण्यापासून थांबवेल. येथे काही महत्वाच्या सुचना आल्यास विदर्भातील वर्तमानपत्रांतून त्या प्रकाशीत करून सर्वत्र पोहचवण्याचा मानस आहे.

Comments»

1. yogesh - August 16, 2007

tu niyamit lihayala lagalas tyacha anand ahe. 🙂

2. LM - August 16, 2007

My comp is presently not working with marathi, hence english.
You are talking of Vidarbha. Go to pawnar ashram and think of this story which Vinoba wrote long back.
He started the Bhudan movement and people gave him lots of land for distribution among landless. Pandit Nehru asked him to become Min for Agriculture and continue this good work “from within govt. Otherwise people will feel that this man can do this but the govt is unable to do it.”
Vinoba refused to go to become minister He said the Democracy is “for the people, of the people and by the people”. There must be some examples before people that good work can be done through people’s initiative, even without any govt support. So I must work from outside.
Yes, what people can do as a small step is to start understanding what is governance, as this will give speed to the process of development. One individual can start the process. Now the right to information is a strong tool. Think of a subject and start questioning, ALSO appreciating what you see as good.
Leadership needs to be developed. Are we training our children to be leaders? (Not in the sense of NETA)
What value system are we giving them? Take mumbai or pune. There is a different value system. Can we promote tours for the youth to come and see this?
Suicides is a burning issue today. Can we spread this message __ Nirash houn atma hatya karayachya adhi, ekda pandharpurla ja aNi Vitthalala jab vichara– babare majhi kay mothi chuk hoti? Ha jab vicharlya kherij atmahatya karu naka.
Ok, this may sound silly but gives a strength. people will get spirit of questioning.
SAMAJ develops through the thinkers, the doers and the organisers. What can an individual contribute? You have already shown it by raising this topic. First step. What next? My suggestion — start making a list of resources and resource persons. Can we go to villages and ask this question —
” In the history of the village over last 100 years, who has contributed what for the village?” Maybe you can make a good serial for the newspaper by reporting on this. This will generate Enthusiasm.
To Tackle individual — value system and leadership
To tackle society — resource listing
To tackle gornance — start learning, appreciating and Questioning.
Open a file with hard copies of the suggesstions.Else they will only remain here as a piece of decoration with no future.————–

3. Koham - August 17, 2007

you are right. however i think there is not much political impact of not sharingg fruits of development with Vidarbha. May be thats why? Westerm Maharashtra governs Maharashtra Politics. They get what they want. Of course, people should come forward and seek their development themselves instead of waiting for anyone to develop them.

4. Pradeep - September 2, 2007

Neelkant,

I have no quick solution to proffer, but a few thoughts– quite most of them rather cynical and therefore may not be likeable. But here I go.

First of all, the so- called development of western Maharashtra is itself not much sustained, as you can see now. It began with the activities of a few prolific political leaders late fiftees, early sixtees. But it all centred around making some quick buck through sugar produce. There was not much forethought in terms of effects of such watter- guzzling cash crops upon the level of water table. Now the effects are being felt and the development does not seem to glitter as it did earlier. You are quite right in observing about the inbuilt enegrey you found in Mumbai. And to be honest, non Maharashtrians own more to it than us, Marathis. From days when Mumbai was only a small port, the Gujeratis, Marawaris and Parasees set up industry and businesses in this place. Marathis only toiled there, so we Marathis do not own much to it. Just as a quick reminder— the longest ever strike is the one that was called in Mumbai cotton mills sometime in mid 80’s . The strike still ‘continues’, and all it did was to bring in more UPites to replace the striking Marathis who ‘retired’ to their native Konkan!!

Vasanatrao Naik was our CM for 11 years (perhaps the longest serviing CM of Maharashtrra, ever) and he came from Vidarbha. I am surprised that Vidarbha is still in a bad shape, as you mention. It is the lazy attitude of the local populance, (just a guess?) in addition to the usual Marathi practice of pulling one another’s legs, I wonder.

Perhaps, things may start looking up for Vidarbha when Boeing sets up its shop there?

A few months ago, I had enquired on Manogat about the high rate of sucides in Vidarbha. Crop failures etc. are all (to me) causes common enough all over India. That same total dependence on weather pervades all parts of India. So then what is so different with Vidarbha? I did not get any plausible reply on Manogat for this. Around the same time, a Sunday issue of Lokasatta (I can see only the e-issue), had two different articles on this same issue and they claimed contradictory causes. One blamed the failure of crops with all the attendant suspects for blaming— the govt. machinaary etc. The second attributed this to the large loans the farmers took, not for their trade, but rather for societal causes— celebrating a family wedding in a big way! I don’t quite know which of them is nearer the truth. Perhaps, the truth may sit somewhere halfway between these two extremes?

If the province has still to keep up farming as its main trade, our best bet is to use technology to advantage. The dependence upon weather gods has to go for our farmers to have some reliability into their trade, to begin with. They need some training in new trends in agriculture. Also, I am sure you have also read one of the articles that Uma Joshi posted on Upakram a few months ago. It detailed the efforts being undertaaken in AP whereby a team of workers visit farmers periodically, ask them about their farming related problems, feed the info back to a main centre where experts in agriculture find solutions to the questions. These are then promptly fed back to the farmers.

By the way, a nice blog– the first ever that I have come across where there is an attempt for a serious discussion on social issues. Quite a happy departure from cloying, mushy mushy kaavy- kavita based efforts that I find most other Marathi bligs being centred around. Keep this up.

Cheers,

Pradeep

5. prasad - January 23, 2011

khup chan lihale aaahs tu gr8 work

6. Anmol - October 10, 2011

Sahi re…likhte raho……!!1

7. Anmol - October 10, 2011

Sahi re…..likhate raho…!

8. staciecompton37150 - April 8, 2016

Did it occur to you that the RU secret service team tailing you were bored and drunk? Maybe they were trying to call that cute billionaire tourist up in the space station and confused cell numbers belonging to their royal Danish mistresses….which we know are listed in your WAB?!nI’d call it a big SNAFU. But, they could be after you. Come on http://tropaadet.dk/staciecompton37150081845


Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: